YUKARI ÇUKUROVA’NIN TARİHİ VE KÜLTÜRÜ AÇISINDAN ALİ KOCAMAN’IN ESERLERİNİN ÖNEMİ VE DEĞERLENDİRİLMESİ

 

Şamil YAZAN

Araştırmacı-Yazar

 

Giriş

Ali Kocaman ismini ilk defa Kadirli Belediyesi tarafından 18 – 20 Ekim 2013’te “Geçmişten Günümüze Kadirli” adlı sempozyumunda duydum. O günden sonra ara sıra görüşmelerimiz oldu. Bu görüşmelerimiz kimi zaman yüz yüze veya telefonla olmuştur. Sohbetlerimiz genelde Çukurova’nın tarihi üzerine olurdu. Kimi zaman o bazı konularda bana bazı sorular sorar kimi zamanda ben ona bazı konularda soru sorardım. Bu sohbetlerimiz sırasında bir şey dikkatimi çekti. Benim Osmanlı belgelerinden edindiğim bilgiyi o halk arasında derleme yaparak ulaşmıştı. Bu yüzden onun araştırmalarında 1909 Adana Ermeni Olayları, Sevk ve İskân Kanunu (Tehcir Kanunu) ve Millî Mücadele’nin halka yansımalarını bulmak mümkündür. Nitekim kendisinin şu cümlesi bu durumu özetler gibi : “Hiç düşünmemiştim her evden cepheye giden iki, üç, dört kardeşten hiçbirinin geri dönmediğini, genç dulların umutsuzca kocalarının yollarını gözlediklerini…”[1]

Ali Kocaman naif ve kibar edayla konuşurdu her zaman. Konuşmalarında ülke durumu için üzüldüğü sık sık belirtirdi. Din istismarının yapılmasını asla tasvip etmezdi. İşte bu çalışmamızda Ali Kocaman’ın hayatına, derlemeciliğine ve üç eserine değinilecektir.

Ali Kocaman’ın Hayatı

Ali Kocaman 1953’te Kadirli’nin Koçlu (Avluk) Mahallesi’nde doğdu. İlkokulu kendi köyünde ortaokul ve liseyi ise Kadirli’de bitirmiştir. 1977’de Erzurum Kazım Karabekir Eğitim Enstitüsü’nün Türkçe bölümünden mezun olmuştur. 1992’de Anadolu Üniversitesi Açık Öğretim Fakültesinden Türk Dili ve Edebiyatı Lisansı tamamlayarak diploma aldı. Kahramanmaraş, Çanakkale ve Kozan’da öğretmenlik yaptı. 2012’de emekli oldu.

Yayınlanmış Eserler

1)       Duygular Dile Geldi

2)       Sakin Sabahlar

3)       Yukarı Çukurova’da Ağıtlar ve Hikâyeleri

4)       Seferberlik ve Kurtuluş Savaşından Hatıralar

5)       Çukurova Yanıyor

Yayınlanma Aşamasındaki Eserleri

1)       Mum Olduk Eridik (Öğretmen Hatıraları)

2)       Şiirlerim ( Yazarın Şahsi Şiirleri)

3)       Hayvanlar Üzerine Yazılan Ağıtlar ( Derleme)

4)       Çukurovalı Âşıklara Ait Destanlar

Ali Kocaman’ın Derlemeciliği

Ali Kocaman’ın derleme yaptığı yerler arasında İmamoğlu, Kozan, Feke, Saimbeyli, Tufanbeyli, Andırın, Kadirli ve Göksün yer almaktadır. Ağıt üzerine ilk ciddi çalışmasını 1977’de Erzurum Kazım Karabekir Eğitim Enstitüsü’nde mezuniyet tezi olarak “Çukurova’da Hikâyeler ve Hikâyeli Ağıtlar” adıyla yapmıştır. Bu çalışmasını iki yılda yapmış olduğuna göre derleme işine 1975’te başlamış olmalıdır. Ondan sonra araştırmalarına günümüze kadar devam etmiştir. Kısacası bu işe ömrünü vermiştir. Ağıt derleme işinin kökeninde çocukluluğunda dinlediği ağıtların etkisi büyüktür.

Bana göre Çukurova üzerine üç büyük derlemecisinden biridir. İlk iki büyük derlemeci Yaşar Kemal ve Ali Rıza Yalgın’dır. Peki, Ali Kocaman neden büyük bir derlemecidir? Birincisi bu işe ömrünü vermiştir. Yani elli yıldan fazla bu konu üzerinde çalışmıştır. Bu durum onun büyük bir bilgi birikime sahip olmasına neden olmuştur. Benim uzun süre İmamoğlu ilçesinde derlemeye çalıştığım ama derleyemediğim bir ağıtın iki kıtasını ondan almıştım. Ayrıca Çukurova’da bazı olaylardan bahsederken o hemen o olayla ilgili bir derleme yaptığını belirtirdi. İkincisi araştırma bölgesi ilgili birçok kitap ve makaleyi de incelemeyi de ihmâl etmemiştir.

Ali Kocaman’ın Kozan’daki Evi

Ali Kocaman’ı Kozan’daki evini ziyaret ettiğim de bir şey dikkatimi çekti. Evinin altında âdeta bir müze gibi idi. Tarım ve Yörük kültürüne ait birçok alet yer almaktaydı. Ayrıca öğretmen olan eşi Türkan Kocaman’da kabak ve taşları boyayarak evin altı ve bahçesini âdeta sanat evine çevirmiştir. TV program yapımcısı Okan Arık tarafından “Kültürhane” isimli programı Ali Kocaman’ın evinde yapılmış ve Ali Kocaman’ın eserleri değerlendirilmiştir.[2]

Ali Kocama’ın Üç Önemli Eseri

“Yukarı Çukurova’da Ağıtlar ve Hikâyeleri” adlı kitabı 2014’te Adana yayınlanmıştır. Kitap dört yüz sayfadır. Yazar “Yukarı Çukurova” derken  “Hemite-Anavarza-İmamoğlu’nun kuzeyinden Binboğa Dağları’na ve Meryemçil Beli’ne kadar olan” alanı kast etmektedir. Yazar ön söz ve başlarken kısmında ağıt kavramından kısaca bahsederek ağıtları nasıl derlediği konusunda da ipuçları vermektedir. Kitapta altmış sekiz ağıt hikâyeleri ile verilmiştir. Ağıtlar Osmanlının son dönemleri ve Cumhuriyet devrine aittir. Eserde ağıtların derlendiği kişinin adı, soyadı, nereli olduğu belirtilmiştir. Bir ağıtı beş altı kişiden dinleyerek de derleme yapmıştır. Bu durum ağıtı derlerken aynı köyle beş altı defa gitmesine neden olmuştur. Her dinlediği kişiden ağıtın bazı parçalarını derleyerek ağıtın bütünlüğünü oluşturmaya çalışmıştır. Ağıtların hikâyesi için kimi zaman yazılı kaynaklara da başvurduğu görülmektedir. Yazarın ifadesinden kitabın ikinci cildini çıkaracak kadar ağıtlar vardır arşivinde.

“Seferberlik ve Kurtuluş Savaşından Hatıralar” adlı kitabı2016’da Adana’da yayınlanmıştır. Kitap beş yüz seksen iki sayfadır. Kitabın adından anlaşılacağı üzere konusunu I. Dünya Savaşı ve Millî Mücadele döneminden kalmış hatıralar oluşturmaktadır.  Kitapta derlenen yüz on dört hikâye yer almaktadır. Kitapta savaşa gidenlerin nasıl bir esirlik hayatı yaşadıkları ve geride kalanların ne bedeller ödediğine dair önemli hatıralar yer almaktadır. Kısacası bu vatan için ne bedeller ödendiğine dair önemli bir derlemedir. Bu hikâyelerin birçoğu dizilere ve filmlere konu olabilecek kadar hüzünlü ve acıklıdır.

“Çukurova Yanıyor” adlı kitabı 2019’da Adana yayınlamıştır. Kitap üç yüz bir sayfadır. Kitap Osmanlının son dönemi ve Cumhuriyetin ilk yıllarında bölgedeki eşkıyalık olayları üzerine yapılan derlemelere dayanmaktadır. Yazarın yeri geldiğinden yazılı kaynaklardan bilgi verdiği de görülmektedir. Derlemeyi kimden yapı ise adını, soyadını, doğum tarihini ve nereli olduğunu belirtmiştir.

Sonuç

Balkan Savaşları, I. Dünya Savaşı, Ermeni Olayları, Millî Mücadele, Osmanlı ve Cumhuriyet devri eşkıyalık olaylarının halka yansımalarını derlemiş olması açısından Ali Kocaman’ın çalışmaları önem taşımaktadır. Böylece yazılı kaynakların bıraktığı boşluklar bu derlemelerle doldurmak veya yazılı kaynakları tamamlamak mümkün olmaktadır.

Sonuç olarak Ali Kocaman Yukarı Çukurova tarihi ve kültürü açısından büyük bir değerdir. Fakat bu değerin iyi bilinmediği ve iyi değerlendirilmediği de bir gerçektir. Özellikle yerel idarecilerin bu konuda bilinçsiz oldukları bir gerçektir. Eğer Ali Kocaman’ın değeri bilselerdi şimdiye kadar Ali Kocaman adına müze kurulurdu. Ayrıca yayınlanmış ve yayınlanmamış eserleri baskıya girerdi.

---

[1] Ali Kocaman, Seferberlik ve Kurtuluş Savaşından Hatıralar, Ekrem Matbaası, Adana 2016, s.4.

[2] https://www.youtube.com/watch?v=WBXbEXGTtIE 15.03.2026.

KOZAN SANCAĞI TARİHİ ÜZERİNE NOTLAR-1

 

Şamil YAZAN

Tarihçi-Yazar

KOZAN KALESİ’NİN ESKİ ADI NEYDİ?

Kozan ilçesinin merkezinde yer alan kale günümüzde yaygın olarak “Kozan Kalesi” veya “Sis Kalesi” diye bilinmektedir. İşin ilginç tarafı kalenin eskiden hangi adla anıldığı üzerine herhangi bir çalışma yapılmamıştır. Bu yüzden kalenin ismi sanki geçmişten günümüze kadar Kozan Kalesi ( veya Sis Kalesi) olarak geldiği gibi algı oluşmuştur. Oysa 1872 tarihli Adana Vilayet Salnamesinin seksen üçüncü sayfasında Kozan Kalesi için şu tabir geçmektedir: “...kasaba-i mezbûre Tarbun demekle ma’rûf kalenin vasat zemininde…”

Kozan Kalesi’nin eski adı üzerine çalışma olmadığı gibi Tarbun kelimesi üzerine herhangi bir çalışma yapılmamıştır. Bu kelimenin anlamı konusunda üç farklı tespitimiz olmuştur. Birinci tespitimize göre bu kelimenin kökeni İngilizcedir. “Tarbun adının kökeni, Britanya'nın eski Anglo-Sakson kültürüne dayanmaktadır. Bu isim, Thurburn’ün oğlunun vaftiz adından türemiştir. Bu eski kişisel isim, aslen Sakson gök gürültüsü tanrısı Thor'un adından gelmektedir”  İngiltere’de soylu bir ailenin adı olan Tarbun adı 12. yy kadar gitmektedir. ( https://www.houseofnames.com/tarbun-family-crest (22.06.2026).Bu kelimenin kökeni İngilizce olarak gösterilse de bu kelimenin eski Anadolu medeniyetleri tarafından da kullanıldığı bilinmektedir. Nitekim Hititçe ve Luvice de “Tarun”, “Tarınta”, “Tarhunt” ve “Tarhuntas” şeklinde geçmektedir. Devletin koruyucusu olduğu düşünülerek Fırtına Tanrısı olarak adlandırılmıştır. Kelime tarhu- fiilinden gelmiş olup “fethetmek, galip gelen” anlamlarına gelmektedir. Geç Hitit döneminden kalmış Adana yazıtlarında Tarhunza’ya sunulmuş adaklar ve dualar görünmektedir. (Meryem Şentürk Çoban, Tarhunza/Tarhuntas, https://kureansiklopedi.com/tr/detay/tarhunzatarhuntas-f7cf8, 27.07.2026 ) Yukarıdaki bilgilerden yola çıkarsak kelimenin kökenin Proto-Hint-Avrupa’ya dayandığını söyleyebiliriz. Nitekim Hindistan’da Tarbund veya Tadbund isimli bir yerin olması bu görüşü desteklemektedir.

İkinci tespitimize göre bu kelime “derbend (veya darband)” kelimesinden gelmektedir. Derbend kelimesin Farsça olup der ve bend kelimesinin birleşmesiyle meydana gelmiştir. Der geçit; bend tutma, anlamına gelip Osmanlı Türkçesinde “engel, geçit, boğaz, set, sınır bölgeleri, dağlar arasında güçlükle geçilen yerlerle istihkâm mevkileri” anlamında kullanılmıştır. Kozan ilçe merkezinin coğrafî konumunu düşündüğümüzde Tarbun kelimesi bu anlam ile örtüşmektedir. Çünkü Kozan kalesi Çukurova’nın ovalık alanı ile dağlık alanın birleştiği konumda yer almaktadır. O zaman bu tespitimize göre bu kelime zamanla “Darband-Darbun-Tarbun” şeklinde değişime uğramıştır.

Üçüncü tespitimize göre bu kelime ağaçların taze sürgünü veya dalı anlamına gelmektedir. Nitekim Arapça bir sözlükte Tarbun kelimesi  “ince dal, dal sürgünü” veya “maden arama çubuğu” olarak açıklanmıştır.( F.E. Crow, Arabic Manuel, London 1901, s.284)

Sonuç olarak Tarbun kelimesinin etimoljisi üzerine şimdiye kadar bir çalışma yapılmamıştır. Bu durumun en büyük sebebi Osmanlı kaynaklarında Tarbun kelimesinin farklı yazılıp yazılmadığı konusunda bilgilerin yetersizliğidir. Bu yüzden yeni belge ve bilgilerin ortaya çıkmasıyla Tarbun etimolojisi üzerine daha sağlıklı değerlendirmeler yapılabilecektir.

 

KOZAN SANCAĞININ SINIRLARI MESELESİ

Kozan Sancağı sınırları deyince aklıma gelen ilk soru hangi yüzyıl olduğu sorusudur. Çünkü Kozan Sancağının sınırları konusunda Osmanlı kaynaklarında 15.yy ve 19. yy arasında çok büyük fark vardır. Bu durum normaldir aslında. Çünkü tarih boyunca devletlerin sınırları değiştiği gibi Kozan sancağının sınırları da değişmiştir.   Bazı Kozanlı akademisyen ve tarihçilerin Kozan sancağından bahsederken 19.yy esas alarak ilmî olmayan açıklama yaptıkları görülmektedir.  Bu akademisyen ve tarihçilerin kaynağı da Ahmet Cevdet Çamurdan’ın “Kozan’ı Tanıyalım” adlı eserine dayanmaktadır. Ahmet Cevdet Çamurdan tarihçi olmadığı gibi verdiği bilgilerin kaynağını belirtme ihtiyacı da duymamıştır. Bu yüzden verilen bilgileri en azından başka kaynaklarla karşılaştırmak gerekmektedir. Nitekim Ahmet Cevdet Çamurdan Kozan sancağının güney sınırları için şöyle demektedir: “Adana’nın Karahacılı köylerinden başlayarak Sırkıntıyızir ve Sırklıntıyıbala nahiyeleri adlı iki nahiye sınırları içine alarak Sarıçam’dan istikametle Ceyhan nehrine ulaşan ve Ceyhan nehrinden de başlayarak…” Şimdi bu ifadeden hareketle Kozan sancağının güney sınırları içerisinde İmamoğlu ilçesinin tamamı, Sarıçam ilçesinin yarısı ve Ceyhan ilçesinin yarısı Kozan sancağı içerisindendir. Sırkıntıyızir denilen nahiye Aşağı Sırkıntı nahiyesidir ve bu nahiye bir dönem Adana’ya bir dönem de Ceyhan’a bağlı olmuştur. Yani Osmanlı Devleti’nin son zamanlarında hiçbir zaman Kozan sancağına bağlı olmamıştır. Bu nahiyenin sınırları ve kuruluşu hakkındaki bilgiyi “Sırkıntı Türkmenleri” adlı eserimde uzun uzun anlattım. Bu yüzden bu nahiyeyi burada uzun uzun anlatmaya gerek yoktur. Sonuç olarak Ahmet Cevdet Çamurdan’ın tespitlerinde yanlışlıklar olduğu kesindir. Bu yüzden Kozanlı akademisyen ve yazarların Ahmet Cevdet Çamurdan’ı kaynak olarak alırken dikkat etmeleri gerekmektedir.

MİLLÎ MÜCADELE ŞEHİDİ SAİM BEY ve SAİM BEY HAKKINDA YAPILAN ÇALIŞMALAR

 

Şamil YAZAN

Araştırmacı-Yazar

GİRİŞ

Son zamanlarda Çukurova’nın Millî Mücadele tarihinde yer alan komutanların hayatlarına ilginin arttığı gözlenmektedir. Bu durumu nereden anlıyoruz? Çünkü yakın zamanda Çukurova’da Millî Mücadeleye komutanlık eden kişilerin bibliyografyası yazılması konusunda bir artış vardır. Benim bilebildiğim kadarı ile Çukurova’da Millî Mücadeleye komutanlık yapanlardan “Saim Bey”, “Aydınlıoğlu Tufan Bey”, “Tekelioğlu Sinan Bey”, “Kozanoğlu Doğan Bey” ve “Manisalı Ali Bey” ’in hayatları üzerine kitaplar yazılmıştır. Bu saydığımız isimler içerisinde en fazla hakkında kitap yazılan kişi Saim Bey’dir. Adının geçtiği kitapları ve hakkında yazılan makaleleri saymazsak Saim Bey hakkında beş kitap yazılmıştır. Bu kitaplardan birisi hikâye olup diğerleri tarih kitaplarıdır. Saim Bey üzerine bilin ilk çalışma Lütfullah Erdem’in “Kozanlı Saim Bey” isimli çalışması olup 1946’da Ankara’da yayınlanmıştır. Daha sonra Yusuf Delikoca tarafından “Saim Bey” ve Abdullah Çiftçi “Şehit Kaymakam Saim Bey” isimleri iki kitap yayınlanmıştır. Son olarak Abdurrahman Kütük tarafından “Şehit Kaymakam Kozanlı Saim Bey” adlı kitap yayınlanmıştır. Buna ilave olarak Muhammet Yıldırım tarafından “Millî Mücadele Kahramanı Saim Bey” adıyla bir hikâye kitabı çıkarılmıştır.

SAİM BEY’İN HAYATI

1893’te Kozan’da dünyaya geldi. Asıl adı İzafettin Saim’dir. Babası Diyarbakırlı Mehmet Şükrü Efendi’dir. Annesi İstanbullu Atiye Hanım’dır. Saim Bey küçük yaşta iken babası vefat etmiştir. Bu yüzden Saim Bey, Kozan Başkâtibi Zekeriya Efendi ile demirci ustası olan abisi İskender Haşim Demirbilek’in gözetiminde büyümüştür. İlkokulu Kozan okumuştur. Ortaokulu Adana İdadisinde okumuştur. 1914’te İstanbul Hukuk Fakültesi son sınıf öğrencisi iken askere çağrılması üzerine eğitimine ara vermiştir. İstanbul’da Türk Yurdu Cemiyeti aracılığı ile Türkçülük fikri gelişti. 1915’te yedek teğmen ve 1918’de üsteğmenliğe rütbesinde idi. Kafkas Cephesinde yaralandığı bilinmektedir. Burada gösterdiği başarıdan dolayı Harp madalyası ve liyakat madalyası almıştır.

I.Dünya Savaşı’nın bitmesiyle Kozan’a döndü. Kozan’da milletsever kişilerle konuşarak işgallerin kabul edilmemesi için İngiliz İstihbarat Müdürlüğüne bir heyet gönderilmesi için karar noktasında ısrarcı davrandı.  İşgali protesto eden Tekel Müdürü Vedat, Mustafa Üstün ve Saim Bey beraberce İngiliz İstihbarat müdürüne teslim etmişlerdir. İngilizler Çukurova’yı Fransızlara bıraktıklarını ama Ermenilerin Çukurova işgaline katılmayacaklarını belirtmişlerdir.

7 Mart 1919’da Fransızlar ve Fransızların jandarmalığını yapan Ermenilerden oluşan bir tabur işgalci kuvveti Kozan’ı işgal etti. Saim Bey Girtilinin Kahvesinde işgal kuvvetlerine sırtını dönerek işgali protesto etti. Ermeniler Franszıların gelmeden önce Kozan’ı Ermeni bayrağı ile süslemeye çalışmaları üzerine “Ermeni bayrağı çekilmesi değil görülmesi bile esef verici hadiselere sebep olabilir. Zira bunun Ermeni bayrağı ile hiçbir ilgisi yoktur.  Burası Türkoğlu Türk olan Kozanoğlularının yurdudur.” diyerek bayrakların toplatılmasını istedi. Fakat Ermeniler Fransız taburu Kozan’a girerken bayrak açmaları üzerine Saim Bey Ermenilere karşı “Burası Türk yurdudur.  Burada her istediğinizi yapamazsanız” demesi üzerine Fransızlar olay çıkmasından çekindikleri için bayrakları toplatmak zorunda kalmışlardır. Ermeniler Saim Bey’i Kozan işgal komutanı olan Tayyarda’ya şikâyet etmeye başlamışlardı.

Saim Bey’in sık sık şikâyet edilmesi üzerine Tayyarda ilk önce Saim Bey’e makam ve mevki vaadi ile kendi yanına çekmek istedi ama kabul görmeyince Saim Bey’in tutuklanmasına karar verdi. Saim Bey daha sonra Adana’ya sevk edildi. Adana’da Fransızlar tarafından sorguya çekildi en sonunda Adana dışına sürgüne gönderilmesi kararına varıldı. Bu yüzden Saim Bey zorunlu olarak İstanbul’a sürgün gönderildi.

Millî Mücadele’nin başlaması üzerine İstanbul’dan Ankara’ya geçti.  Burada kendisine Bozkır Kaymakamlığı ve Yıldızeli nahiye müdürlüğü teklif edilmesine rağmen bu teklifleri kabul etmedi. Doğduğu yer işgal altında iken başka yerde görev yapmak istemiyordu. Sonunda Feke Kaymakam vekilliğine atandı.  Hacın kuşatması sırasında Kuva-yı Milliye kuvvetlerinin dağılması üzerine Kozanoğlu Doğan Bey tarafından Hacın kuşatmasına davet edildi. 16 Ekim 1920’den Hacın’ın düşman işgalinden kurtulana kadar bu cephede hizmet etti.

            Hacın’ın düşmesinden sonra makam-mevki ile ilgilenmeyerek Tufan Bey’in emrinde Mamure Baskını’na katıldı. Bu kuşatma sırasında tabancası düşmesi üzerine yaverine tabancayı bulması talimatını vermiştir. Yaveri tabancayı bulmak için kibriti yakınca düşman kuvveti Saim Bey’in yerini tespit etmesiyle Saim Bey’in mevziinde patlama oldu. Saim Bey ağır yaralanmıştı. Yaralı şekilde karargâh olarak kullanılan yerde taşındı yaraları sarıldı ama şehit oldu. Saim Bey’in naaşı Kozan’a defnedildi. Daha sonra Hacın’ın adı Saimbeyli olarak değiştirildi.

SONUÇ

Sonuç olarak Saim Bey hakkında beş kitap yazılması ve ölüm yıldönümünde hem resmî hem de sivil toplum örgütleri tarafından anılması Saim Bey’in hayatına karşı bir ilginin olduğunu göstermektedir. Fakat Saim Bey hakkında yüksek lisans veya doktora tezinin olmaması konunun ilmî yönden eksik kalmasına neden olmaktadır. Bu yüzden Saim Bey’in hayatına ve Millî Mücadele’ye dair yeni bilgilerin ortaya çıkması noktasında büyük eksiklik yaşanmaktadır.